Xarici Ticarətdə Yetişmiş İşçi Əhəmiyyəti

Xarici Ticarət,ölkə içi ticarətə nisbətən daha çox bilgi,təcrübə və risk gərəkdirir.Daxili ticarətdə biraz marketinq bilgin olsa,bu məhsula tələbat varsa asanlıqla sata bilirsən.Ama xarici ticarətdə bu o qədər də asan deyil.İlk öncə xarici dil bilən,və bununla yanaşı xarici ticarət əməliyyatlarını bilən işçi lazımdır.Təəssüfki ölkəmizdə belə işçi tapmaq çətindir.Bunun üçün isə təhsil çox önəmlidir.Hələdə çox universitetimizdə Xarici Ticarət üzrə təhsil verən fakültələr mövcud deyil.Halbuki ölkəmizin gələcəyi şirkətlərimizin istehsalından  və global bazarda yer almalarından asılıdır

.Azərbaycan Post-Sovet ölkələrindən biri olduğu üçün,kapitalist sistemə uyğunlaşmaq zaman tələb edir.Hələdə sovet fikriylə düşünən insanlarımız vardır.Düzdür ölkədə sənayenin,girişimciliyin  inkişafı üşün devlətin rolu böyükdür,amma insanların,vətəndaşların da düşüncə tərzində dəyişiklik önəmlidir.Biz artıq sovet düşüncəsindən qurtulmalı və kapitalist düşüncəyə yiyələnməliyik.

Gələk mövzumuza.Xarici Ticarətdə inkişaf etmənin birinci yolu Xarici dil bilməkdir.Bunlardan ilk sırada İngilis Dili gəlir,amma Post-Sovet ölkələriylə istər gömrük taariflərində olan endirimlərdə,istər həyat tərzlərimizdə olan oxşarlıqları nəzərə alsaq,Rus-Dili olmazsa olmazlardandır.Biz bu ölkələrdə rus dilində rahatlıqla ünsiyyət qura bilər,ixaracat eləyə bilərik.Təbii ki Rusya özü də bizim üçün böyük bazar ola bilər.İkinci yol,Beynəlxalq sərgilərdə iştirak etmək,bunları fürsət olaraq görməkdir.Dünya İqtisadiyyatının getdiyi yolu,trendi bilmək,ölkələrin gələcək iqtisadi vəziyyəti haqqında təxmini fikirlərə sahib olmaq lazımdır.

Xarici ticarətdə bizim yetəri qədər inkişaf eləmiş işçi qüvvəmiz olmasa,dünya bazarlarına çıxmaqda hərzaman çətinlik çəkəcəyik.

İnnovasiya(yenilik) & Girişimcilik

Innovasiya (innovation) yeni bir ideanin,fikrin vəya prosesin  həyata keçirilməsi və bundan kar əldə edilməsidir.Buna misal olaraq,mobil telefonlar,kompyuter,araba və s. göstərə bilərik.Saydığımız bu mallar ilk öncə yalnız fikir,ideya  olaraq ortaya çıxmış,və sonradan həyata keçirilərək istifadəyə verilmişdir.İnnovasiya vasitəsilə bəzi sektorlar tamamilə bazardan çıxmış ,yerinə yeniləri gəlmişdir.Misal olaraq,lampanın kəşfiylə qaznan işləyən aydınladıcılar bazardan çıxmış,yerinə işıqnan çalışanlar gəlmişdir.

Məhşur iqtisatçı ‘Joseph Schumpeter’ innovasiya və girişimciliyi,iqtisadi böyümənin əsası sayır.Schumpeter yenilikləri həyata keçirən və kapitalist sistemin daima dinamikləşməsini sağlayan adamlara girişimcilər deyir.Schumpeter innovasiyayı 5 grupa ayırır:

1.Yeni bir mal istehsal etmək,vəya bir malın keyfiyyətini artırmaq

2.Yeni bir istehsal metodu yaratmaq

3.Yeni bir bazara açılmaq

4.Yeni bir maddə vəya yarı-məmulun tapılması,kəşf olunması

5.Bəzi yeni təşkilati sənayelər bacarmaq.

İnnovasiya xüsusilə firmalar üçün,rəqabətli mühittə olmazsa olmazlardandır.Böyük firmaların çoxusu innovasiyaya xüsusi yanaşırlar.İnnovasiya eləmək üçün öncə R&D (reserarch and development) eləmək lazımdır.Bu da böyük yatırımlar tələb edir.Böyük firmalar üçün bu asanddır.İnnovasiya ən çox inkişaf eləmiş ölkələrdən çıxır.Bunun səbəbi bu ölkələrdə R&D-a ayrılan miqdar və patent almanın daha şəffaf və daha sürətli olmasıdır.Təbbi ki innovasiyanın olması üçün insan kapitalının da rolu böyükdür.İnnovasiya eləmək üçün ilk öncə insaların fikir,ideya olaraq yeniliyə açıq olması lazımdır.Ölkəmizin yeniliyə və girişimciliyə ehtiyyaci günbəgün artmaqdadır.Artıq neft ehtiyyatları tükənir və alternatif gəlir qaynaqları tapmaq zorundayıq.Bunun üçün fikir inkubatoru mərkəzləri tikilməli və gənclərin yeni ideya,fikirlərinə devlətimiz,iş adamlarımız tərəfindən yatırım edilməlidir.

Ancaq yeniliyə,girişimciliyə edilən yatırım,dəstək bizi parlaq günlərə aparacaq!

B2B və B2C

İstehsalnan məşğul olan şirkətlər əsasən istehsal elədiyi məhsulları 2 kütləyə satırlar,bazarlayırlar.Biznes Dilində bunlar B2B (bizness to bizness)  və B2C(bizness to consumer) olaraq adlanır.B2B-də şirkətlər istehsal elədiyi malları başqa şirkətlərə ya ara malı,yada dağıtım olaraq satırlar.Ara mal dedikdə hər hansı bir məhsulun hissələri nəzərdə tutulur.Buna misal olaraq avtomobili göstərə bilərik.Avtomobil istehsal eləyən şirkət avtomobilin bəzi hissələrini başqa şirkətlərdən ala bilir.Bunlara ara mal deyilir.Bir də şirkət mallarını dağıtım şitkətlərinə sata bilir.Bu da B2B-ə daxildir.İxracatnan məşğul olan şirkətlərin çoxsu B2B yolunu seçir.B2C isə məhsulun birbaşa istehlakçıya çatdırılması,satılmasıdır.B2C,B2B-ə görə daha çətin yoldur.Burada şirkət istehlakçı davranışlarını yaxşı bilməlidir.

Istər B2B,istər B2C olsun,şirkət istehlakçı kütləsini seçərkən bunları yaxşı analiz etməli və daha səmərəli olan üsulu seçməlidir.

Girişimcilik Ənənəsinin Ölkə İqtisadiyyatındakı Yeri

Salam,Bugün sizlərə Girişimciliyin(Entrepreneurship),lügətdəki anlamıyla İşbazlığın Ölkə İqtisadiyyatındaki yerindən,önəmindən  danışmağa çalışacam.Ilk öncə Girişimcilik nədir?Kimlərə Girişimci deyilir onlara baxaq istəyirsiz.Ətrafımızda olan hər bir yenilik,texniki avadanlıq,insanlara faydası olan əşya vəya xidmət girişimci ruhlu olan insanlar tərəfindən icat olunmuş vəya meydana gəlmişdir.Buna misal olaraq:hərgün istifadə elədiyimiz nəqliyyat vasitələri,kompyuterlər və s.göstərə bilərik.Bu yeni icatların ortaya çıxması insanların işlərini asandlaşdırmaqla bərabər,həmdə girişimcinin yaşadığı ölkəyə çox böyük fayda vermişdir.Məsələn,Əyər Apple şirkətinin 2015-ci il gəlirlərinə baxsaq bunun  53.4 milyard dollar olduğunu görərik və Apple şirkəti bu gəlirin hər il 25 %- ni Amerikaya vergi olaraq ödəyir,yəni 13.35 milyard dollarını.Azərbaycan 2015 illik büdcəsinə baxsaq,bunun 19 milyard 438 milyon dollar olduğunu görürük.Yəni təkcə Apple şirkətinin Amerikaya ödədiyi vergi miqdarının,hardasa bizim ölkənin il ərzində əldə etdiyi gəlirə yaxın olduğunu görürük.Bu da Girişimciliyin ölkə iqtisadiyyatı üçün nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Girişimci günlük yaşamda insanların qarşılaşdığı probləmləri görən və bu probləmlərə həll arayan adamdır.Henry Ford,mən insanlara daha asan nəqliyyat imkanı sağlıyacam deyəndə buna heçkim inanmamış,dəstək çıxmamışdı.Ama o Ford avtomobilini ixtira etməklə,demək olar ki,sənaye inqilabını elədi.Artıq insanlar istədikləri yerə daha tez,daha rahat çatırdı.Bugün dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrinə baxsaq görərik ki,ən yaxşı Girişimcilər də məhs o ölkələrdən çıxmışdır.Bu da insanların yaşayış tərzinə təsir etmiş,daha rahat,daha sağlam yaşamalarına yol aşmışdır.Məsələn sən dünya gənəlinde  bir yenilik edirsən,insanlara bir mal vəya xidmət satırsan.Təbii ki bu onlara fayda sağlayan,günlük yaşamını asandlaşdıran şey olmalıdır.Beləliklə sən malları sataraq gəlir əldə edirsən,və bu gəlirin müəyyən hissəni öz ölkənə vergi olaraq verirsən.Devlət də bu vergini vətandaşların sağlığı,təhsili,sosyal həyatı üçün xərcləyir.Buda ölkədə yaşam şəraitinin yaxşılaştırılmasına gətirib çıxarır.Düşünün bizdən bir Apple şirkətinin çıxması,ölkəni nə qədər qabağa aparardı 🙂
Sonda demək istəyirəm ki,əyər biz ölkəmizin inkişaf etməsini istəyiriksə,bugün gənclərə dəstək olmalı,onlara girişimci ruhlu,yeniliyə açıq olmağı öyrətməliyik.Universitetdə Girişimcilik dərsi aldıgım Yilmaz hocanın bir sözü ağlıma gəldi: Deyir,Əyər Amerikada dönüb insanlara desən ki,göydə inək uçur,çönüb hamı göyə baxacaq.Ama bizdə desən ki,göydə inək var,hamı sənlə lağ edəcək ki,inək niyə uçur? 🙂 Bu da orda olan insanların yeniliyə,fərqliliyə olan baxışıyla,bizim baxışımız arasındakı fərqdir.
Yeniliyə,Fərqliliyə açıq olmaq diləyiylə!

Xarici Bazar Axtarışında Yollar

Xarici Ticarət hər bir ölkənin iqtisadi inkişafında olmazsa olmazlardandır.Bugün İnkişaf eləmiş,Dünya liderləri ölkələrə baxdıqda dünya bazarlarının çox böyük hissəsinin məhs bu ölkələr tərəfindən zəbt edildiyini görürük.Bunlara misal olaraq Amerika,Çin,Avropa Birliyi Ölkələrini göstərmək olar.Gündəlik həyatımızda istifadə elədiyimiz elektrik əşyaları,geyim,ərzaq məhsullarının üzərinde ‘Made İn’ kəliməsini hamımız görürük və bunlarin böyük əksəriyyəti xarici ölkələri göstərir.Misal olaraq,Amerikanin Boston şəhərinde istehsal olunan malın biz bu gün öz ölkəmizdə istehlakçısına çevrilə bilirik.Həmin istehsalçının gəlib bizim bazara girməsində bilginin,dataların çox böyük önəmi var.Bəs əyər siz bir istehsalçı olsaydınız xarici bazarlara necə çıxardınız?

1.Internetin Köməyilə: Biz bugün bilginin tanrısı olaraq adlandıracağım ‘Google’ dan istədiyimiz bilgini ala bilərik.Dünya Bazarları haqqında data bazası olan müxtəlif saytlarda istədiyiz ölkənin idxal və ixrac rəqəmlərinə,hansı malı nə qədər və hansı vergilərlə alıb sattığını öyrənə bilirik.Məsələn  deyək  xaricə ‘şəkər tozu’ satmaq istəyirsən,amma hansı ölkəyə,nə qədər sata biləcəyini bilmirsən.Bu zaman internetten istifadə edərək dünya bazarları haqqında datalara sahib ola bilərsən  (bu saytlar haqqında iləriki yazılarımda ətraflı danışacağıq).

2.Sərgilər: Ticari Məqsədli olan bu sərgilərin məqsədi alıcıyla satıcını görüşdürməkdir.Siz bir istehsalçı olaraq öz malınızı belə sərgilərdə nümayiş etdirərək xarici bazarlara çıxa bilərsiz.Bu sərgilər internet vasitəsiylə əvvəlcədən elan edilir.Sizə qalan sərgiyə qeydiyyat olub,oraya getməkdir.Təbii ki yalnız sizin oraya getməyiniz təkcə rol oynamır.Burda Pazarlama və Satış adamınızın xarici dil və ticarət biliyinin olması önəmlidir.

3.Xarici Konsulluqlar: Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 40-dan çox ölkənin konsolluğu var.Biz bu konsolluqlara müraciət edərək həmin ölkə haqqında bazar bilgiləri və bazara çıxış yolları haqqında bilgi əldə edə bilərik.

4.Sahə Araşdırması: Bu araşdırmada şirkət hədəf bazar haqqında daha detaylı bilgilər əldə etmək üçün birbaşa bazarın içinə girir.Bu yöntəm daha dəqiq,və daha geniş datalar əldə olunması üçün ən yaxşı yoldur.Təbbi ki ən xərcli yol da budur.

Bu araşdırma yollarının hər birinin öz metodları var.Növbəti yazılarda bunlar haqqında ətraflı  danışacağıq.Növbəti görüşlərədək,hələlik…

 

 

Girişimcilik; həyatının bəzi illərini çoxları kimi yaşamamaq,beləliklə həyatının geri qalanını çoxlarının yaşaya bilməyəcəyi kimi yaşamaqdır!

“Xəzər” Neməti

Ireliliyen dunyada enerji qaynaqlarinin ehemiyyeti gunden gune artmaqdadi.Xususilede inkisaf etmis olkelere baxdiqda bunun deyerini basa duse bilerik.Bugun enerji menbelerini elde etmek ucun dunyanin en gucu dovletleri bir biri ile guclu reqabet aparir,siyaset yeridir,hetta muharibe edib,insan cani bahasina bile olsa enerji menbelerini elde etmek isteyir.Buda elbetteki enerji menbelerine sahib olsan olkeler ucun boyuk problemdir,cunki onlar heran basqa olke terefinden tehdid altindadir.

Bugun Dunyanin enerji menbelerinden,merkezinden biride Xezer denizidir.Xezer denizi 5 olke ile ehate olunmusdur.Bunlar: Azerbaycan,Qazagistan,Rusiya,Iran ve Turkmenistan devletteridir.Bu olkeler arasinda en cox petrol payi Qazaxistanin payina dusur,ondan sonra Turkmenistan,Azerbaycan,Iran ve Rusiyadir.Bildiyimiz kimi Azerbaycan,Turkmenistan ve Qazaxistan hardasa 70 il Sovet Ittifaqinin hakimiyyeti altinda olmustur.Buda tebiiki Enerji Menbelerinin basqa devlet terefinden somurulmesine yol acmistir.Xususen,SSR dovrunde Sovet ordusunun yaxlasiq 90 % enerji menbeyi Azerbaycan terefinden saglanmistir.Buda onu gosterir ki Azerbaycanin SSR ucun boyuk onemi movcut idi.Azerbaycan Petrolu SSR-nin ugur menbesinin baslica sebebi idi,ve bu sebebden onu elden vermek istemirdi.Dunyada ilk defe texnika komeyiyle cixarilan petrol mehz Azerbaycan sahillerinde cixarilmistir,ama deqiq yazili menbeler olmadigi ucun bunu bugun Amerikanin Pensilvaniya eyaleti deye gosterirler.Azerbaycanda petrol istehsali 18.ci esrin ortalarina dayanir.Bundan sonra Azerbaycan petrolunun texminen 40-50 il omru qalmisdir ve Azerbaycan Umum Daxili Mehsulunun hardasa 80 %-i petrol ve petro-kimya ehtiyyatlari terefinden qarsilanir.Buda o demekdir ki,petrolun bitmesi Azerbaycan Iqtisadiyyati ucun boyuk tehlukedir.Bu tehlukenin qarsisini almaq ucun devlet,finansmanlar qeyri-neft sektorunun inkisafina yonelmelidirler.Yeni Azerbaycanda yeni sirketler,fabrikler qurulmalidir ki,bunlar gelecekde petrolun bitmesi halinda iqtisadiyyati bohrandan qoruya bilsinler.

Xezer Denizi tekce petrol deyil hemcinin,qiymetli baliq novlerilede zengindir.Bunlarin icinde xususilede Nere baligi mehsurdur.Nere baligindan alinan Xavyar mehsulu dunya bazarinda cox bahali bir mehsuldur.Azerbaycanin Xezer Denizi bolgesinda 120-den cox baliq novu vardir.Xezer Denizi dunya Nere baligi ve Xavyar ehtiyacinin 90 %ini qarsilamisdir.Dunya Banki Azerbaycanda Nere baliginin yetisdirilmesi ucun dunyanin en boyuk fabrikasini qurmaq meqsedile layihe hazirlamisdir.Kur cayi sahilinde qurulan fabrikanin hecmi 159 milyon Nere baligi olacaqdir.6.2-7 milyon dollar maliyetinde olan fabrikanin finansi tam olaraq Dunya Banki terefinden qarsilanir.Ancaq son vaxtlar Xezerde petrol istehsal ederken olan natemizlik,sahillerde istirehet yerlerinde gigiyenik qaydalara uymama kimi problemler Xezerdeki Nere baligi sayisini qat-qat azaltmistir.Bununda ekonomiye cox menfi tesiri vardir.Bunun qarsisini almaq ucun devlet xususi isler gormelidir.

Yekun olaraq,Azerbaycanda qeyri-neft sektorunun inkisafina xususi diqqet yetirilmelidir.Finansmanlar,is adamlari bu islere tesvik edilmelidir.Xarici is adamlarinin olkeye gelib investisiya etmesi ucun devlet terefinden xususi tevikler edilmelidir.Hemcinin Xezer denizindeki Nere baliginin qorunmasi,artirilmasi ucun de sahil hisselerde tikilen senaye fabriklerine xususi diqqet yetirilmelidir,fabrik atiqlari qetiyyetle denize atilmamalidir.

  Salam eziz oxucular! Men Tural  Namazov,hal hazirda Turkiyenin Anadolu Universitetinde Ingilizce Iktisat/Economics bolumu uzre tehsil almaqdayam.Men bu bloqda tehsil aldigim muddetde Turkiye ve Azerbaycan Iqtisadiyyati haqqinda gorduklerimi,oxuduqlarimi ve oyrendiklerimi sizlere catdirmaq isteyirem.Umud edirem herkes ucun faydali olar…